بیانیههای بیرمق در برابر گلولههای واقعی؛ شریک مصلحتی یا مدافع حقوق بشر؟
انتقاد تند شهروندان از ادبیات دوپهلوی یوناما در رویداد جبرئیل هرات؛ بیانیهای که نبودنش بهتر از بودنش است
عزیزی
در پی بازداشت گسترده دهها تن از زنان در هرات به بهانه «بدحجابی» و سرکوب خونین اعتراضات مسالمتآمیز مردمی در شهرک جبرئیل، دفتر معاونت سازمان ملل در افغانستان (یوناما) با انتشار بیانیهی ابراز نگرانی کرد.
اما لحن محافظهکارانه، استفاده از واژههای دیپلماتیک مانند «استفاده بیش از حد از زور» و پناه گرفتن پشت ادبیات دوپهلو، موجی از انتقادات شدید شهروندان و فعالان حقوق بشر را برانگیخته است؛ انتقاداتی که نشان میدهد اینگونه بیانیهها فرسنگها با واقعیت تلخ و خونین جاری در خیابانهای افغانستان فاصله دارد.
رویدادها از روزهای۱۶ و ۱۷ ماه جوزا آغاز شد؛ زمانی که مأموران وزارت امر بالمعروف و نهی عن المنکر و پولیس طالبان، دستکم ۳۰ زن را در شهر هرات به دلیل آنچه تخطی از نحوه پوشش (عدم استفاده از برقع و حجاب مورد نظر این گروه) خوانده شده، به صورت خودسرانه بازداشت کردند.
این اقدام که مستقیماً کرامت انسانی و حریم اجتماعی خانوادهها را نشانه رفت، با واکنش تند و شجاعانه مردم مواجه شد. در تاریخ ۱۹ جوزا، باشندگان منطقه جبرئیل هرات در اعتراض به این بازداشتهای خودسرانه به خیابانها آمدند.
ویدیوهای منتشرشده در رسانههای اجتماعی به وضوح صدای شلیکهای ممتد و مستقیم گلوله به سوی معترضان را به تصویر کشیدهاند. شواهدی عینی که نشان میدهند نیروهای حاکم برای متفرق کردن مردم، عملاً بر روی آنها آتش گشودند که در نتیجه آن، جان باختن یک پسر نوجوان بر اثر تیراندازی مستقیم و مجروح شدن دهها تن دیگر با شلیک سلاح جنگی، چوب و باتوم به تایید رسیده است.
در یک مورد در ویدیو دیده میشود که یکی از افراد گروه طالبان با اسلحه دستداشته به صورت مستقیم به طرف یک زن که در کنار دیوار ایستاده است شلیک نموده و وی را نقش زمین میسازد.
در حالی که مردم در جادههای هرات با گلولههای جنگی روبهرو هستند، یوناما در بیانیه خود از اصطلاح «استفاده بیش از حد از زور» استفاده کرده است. این واژهگزینی در ادبیات سیاسی و حقوقی، با انتقادات جدی روبرو است:
۱. مشروعیتبخشی ضمنی به سرکوب: اصطلاح «استفاده بیش از حد از زور» معمولاً برای رفتارهای پولیس در کشورهای دموکراتیک به کار میرود که در آن اصل استفاده از زور برای کنترل نظم قانونی است، اما تناسب آن رعایت نشده است. به کار بردن این اصطلاح برای شلیک مستقیم گلوله به روی مردمی که به بازداشت ناموس خود اعتراض دارند، نوعی تقلیل جنایت و مشروعیتبخشی ضمنی به ابزار سرکوب است.
۲. ادبیات پنهانکارانه و در لفافه: چرا یک نهاد بینالمللی مدافع حقوق بشر به جای گفتن عبارات صریحی چون «شلیک مستقیم به روی معترضان مسالمتآمیز» یا «گشودن آتش بر روی مردم»، در لفافه و با زبانی خنثی سخن میگوید؟ این برخورد نشان میدهد که ادبیات دیپلماتیک سازمان ملل، به جای بازتاب واقعیت، به ابزاری برای تلطیف رفتار گروه حاکم تبدیل شده است.
۳. تلاش برای راضی نگه داشتن طرفین: به باور ناظران و معترضان، اینگونه موضعگیریها نشاندهنده یک سیاست مصلحتگرایانه است؛ سیاستی که در آن یوناما تلاش میکند لحن خود را طوری تنظیم کند که نه معترضان آسیبدیده کاملاً ناامید شوند و نه مقامات حاکم طالبان روابط دیپلماتیک خود را با این نهاد قطع کنند.
مردم و مدافعان واقعی حقوق بشر انتظار دارند سازمان ملل متحد به عنوان بزرگترین نهاد بینالمللی، در برابر بازداشت خودسرانه زنان که در جامعه سنتی افغانستان لکه ننگ و آسیبی عمیق به شمار میرود، موضعی قاطع، صریح و نافذ اتخاذ کند.
وقتی بیانیهها صراحت لازم را ندارند و از نام بردن دقیق جنایات طفره میروند، عملاً کارکرد حمایتی خود را از دست میدهند. به تعبیر صریح معترضان، نشر اینگونه بیانیههای بیرمق نهتنها دردی را دوا نمیکند؛ بلکه عملاً به نفع گروه حاکم تمام میشود، زیرا عمق فاجعه را زیر سایه کلمات تلطیفشده دیپلماتیک پنهان میسازد.
جورجیت گانیون، سرپرست یوناما، در این بیانیه از تعهدات بینالمللی در خصوص آزادی بیان و گردهماییهای صلحآمیز یاد میکند؛ اما حقیقت این است که طالبان هیچگونه پایبندی به این قوانین بینالمللی ندارند و پاسخ مصلحتجوییهای سازمان ملل را با شلیک گلوله میدهند.
گزارش اخیر یوناما در مورد رویدادهای هرات، بار دیگر شکاف عمیق میان دیپلماسی پشت میز و واقعیتهای خونین جادهها در افغانستان را برجسته کرد. تا زمانی که نهادهای بینالمللی به جای نفی صریح خشونت، شکنجه و بازداشتهای خودسرانه ناموس مردم، به لفاظیهای سیاسی و واژههای مبهم متوسل شوند، این بیانیهها چیزی جز یک کاغذ بیخاصیت نخواهند بود که تنها به تداوم مصونیت عاملان خشونت کمک میکند.
مردم افغانستان امروز به بیانیههای نگرانکننده نیاز ندارند؛ آنها به یک صدای رسا، صریح و مدافع واقعی حقوق انسانها در سطح جهان محتاجاند.