یوناما از سرکوب و تشدید فشارهای طالبان بر زنان در هرات گزارش داد

عزیزی

بخش حقوق بشر دفتر هیأت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) در تازه‌ترین گزارش دوره‌ی خود (پوشش‌دهنده ماه‌های اپریل تا جون)، از موج جدید و سازمان‌یافته اعمال محدودیت و سرکوب زنان به بهانه حجاب اجباری در شهر هرات پرده برداشت.

بر اساس این گزارش، از ماه می ۲۰۲۵ به این‌سو، محتسبان وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان نظارت بر پوشش زنان در هرات را به‌شدت افزایش داده‌اند. طالبان با ایجاد ایست‌های بازرسی شهری، الزام به استفاده از چادر یا برقع و اعمال محدودیت‌های سخت‌گیرانه، ده‌ها زن و دختر را بازداشت کرده‌اند. طبق مقررات اعلام‌شده از سوی طالبان، زنان مکلف شده‌اند صورت و تمام بدن خود را از دید مردان نامحرم، زنان غیرمسلمان و افرادی که این گروه آنان را فاسد می‌خواند، بپوشانند.

گزارش یوناما نشان می‌دهد که نقطه اوج این فشارها در منطقه جبرئیل هرات که عمدتاً محل سکونت جامعه شیعه و هزاره است، رخ داده و منجر به بازداشت ده‌ها زن شده است.

هم‌چنین در پی واکنش و اعتراضات محلی به این بازداشت‌های خودسرانه، نیروهای طالبان با اعمال خشونت شدید دست به سرکوب زدند که در نتیجه آن، یک کودک جان باخته، دست‌کم چهار تن زخمی شده و ۱۷ تن دیگر پس از بازداشت، مورد ضرب‌وشتم قرار گرفته‌اند.

یوناما یادآوری کرده است که این اقدامات در راستای اجرای طرح مختصر حجاب است که در ۷ می ۲۰۲۲ از سوی وزارت امر به معروف طالبان ابلاغ شد؛ طرحی که حضور زنان در عرصه عمومی را منوط به پوشش کامل بدن و صورت کرده است.

گزارش اخیر یوناما درباره هرات، رویدادی مجزا یا منطقه‌ی نیست؛ بلکه بخشی از یک سیاست کلان و چندلایه برای حذف تدریجی و کامل زنان از عرصه عمومی در سراسر افغانستان است.

نگاهی به عمل‌کرد طالبان در ولایت‌های مختلف نشان می‌دهد که این گروه از ابزارهای متفاوتی برای اعمال این فشارها بهره می‌برد:

۱. هرات و کابل؛ هدف‌گیری زیست شهری و هویت فرهنگی

در مراکز بزرگ شهری مانند کابل و هرات که پیش از تسلط دوباره طالبان، حوزه‌های فعال مشارکت اجتماعی، اقتصادی و تحصیلی زنان بودند، تمرکز طالبان بر کنترل پوشش و سلب آزادی حرکتی است.

در هرات، بازداشت‌های اخیر در منطقه جبرئیل نشان‌دهنده ابزارسازی از حجاب برای ایجاد رعب و کنترل مناطق دارای تنوع مذهبی و قومی است. در کابل نیز بازداشت‌های زنجیره‌ی دختران تحت نام بدحجابی، زمینه‌ساز انزوای اجباری و ترس مداوم در میان خانواده‌ها شده است.

۲. دایکندی و بامیان؛ فشار مضاعف بر مناطق هزاره‌نشین

در ولایت‌های مرکزی (دایکندی و بامیان)، فشار بر زنان ابعاد پیچیده‌تری به خود می‌گیرد. طالبان در این مناطق با دست‌کاری در ساختارهای سنت و مذهب، علاوه بر اعمال محدودیت‌های عمومی، با محروم‌سازی زنان از فعالیت‌های کوچک اقتصادی (مانند صنایع دستی و بازارچه‌های محلی) و بومی‌سازی محدودیت‌ها، شریان‌های حیاتی معیشت خانواده‌ها را هدف قرار داده‌اند. در این ولایات، تقاطع تفاوت‌های قومی-مذهبی با جنسیت، زنان را در معرض آسیب‌پذیری مضاعف قرار داده است.

۳. بدخشان و پنجشیر؛ کنترل امنیتی و سیاسی به بهانه مذهب

در مناطقی مانند پنجشیر و بدخشان که سابقه مقاومت سیاسی و نظامی در برابر طالبان را دارند، فشار بر زنان غالباً صبغه امنیتی و انتقام‌جویانه پیدا می‌کند. در پنجشیر، تفتیش خانه‌ها، ایجاد قیود شب‌گردی و بازداشت‌های خودسرانه مردان، مستقیماً بر امنیت روان و معیشت زنان تأثیر گذاشته است. در بدخشان نیز مداخلات شدید محتسبان امر به معروف در زندگی روزمره و منع رفت‌وآمد زنان بدون محرم، ابزاری برای تحکیم تسلط امنیتی بر منطقه‌ی است که اخیراً شاهد اعتراضات مردمی نیز بوده است.

نتیجه‌گیری

سیاست‌های طالبان در قبال زنان از محدودیت‌های ساختاری فراتر رفته و به یک مکانیسم سرکوب چندوجهی تبدیل شده است. این گروه با برچسب‌زنی اخلاقی، بازداشت‌های خودسرانه و مواجهه خشن با اعتراضات مدنی، تلاش می‌کند هرگونه پتانسیل مقاومت اجتماعی را در نطفه خفه کند. بازداشت زنان در هرات و سرکوب خشن معترضان، گواه دیگری بر این واقعیت است که موضوع حجاب برای طالبان نه یک موضوع صرفاً دینی؛ بلکه ابزاری سیاسی برای تثبیت قدرت و اعمال حاکمیت مطلقه است.