بازگشت میلیونی مهاجران؛ اکثریت بدون آموزش و مهارت
گزارش کمیساریایی عالی سازمان ملل در امور پناهندگان نشان میدهد که بازگشتهای عمدتاً اجباری از ایران و پاکستان، فشار اقتصادی و اجتماعی بر آسیبپذیرترین جوامع افغانستان را تشدید کرده است
غلام اصغر عزیزی
کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهجویان در تازهترین گزارش خود از وضعیت بازگشت مهاجران به افغانستان، تصویری نگرانکننده از شرایط اجتماعی و اقتصادی بازگشتکنندگان در سال ۲۰۲۵ ارائه کرده است. بر بنیاد این گزارش، اکثریت افرادی که در این سال از ایران و پاکستان به کشور بازگشتهاند، از سطح آموزش و مهارت پایینی برخوردارند؛ موضوعی که میتواند رقابت بر سر منابع محدود را در فقیرترین و آسیبپذیرترین ولسوالیها تشدید کند.
براساس آمار سازمان ملل متحد، در سال گذشته میلادی ۲.۹ میلیون نفر به افغانستان بازگشتهاند؛ از این میان ۱.۹ میلیون نفر از ایران و یک میلیون نفر از پاکستان وارد کشور شدهاند. دادههای منتشرشده نشان میدهد که ۶۷ درصد بازگشتکنندگان از ایران و ۷۰ درصد بازگشتکنندگان از پاکستان فاقد آموزش رسمی بودهاند. افزون بر این، ۵۳ درصد از بازگشتکنندگان از هر دو کشور اعلام کردهاند که هیچ مهارت شغلی مشخصی ندارند.
در گزارش تأکید شده است که در مقایسه با سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، الگوی بازگشت در سال ۲۰۲۵ تغییر محسوسی داشته و پدیدهی موسوم به خودگزینی منفی برجستهتر شده است؛ به این معنا که افراد با سطح تحصیلات پایینتر زودتر از دیگران ناگزیر به بازگشت شدهاند. همچنین نسبت بازگشتکنندگان فاقد آموزش رسمی بیشتر از مهاجرانی است که همچنان در کشورهای میزبان باقی ماندهاند؛ موضوعی که نشان میدهد بازگشتکنندگان بهطور میانگین از آسیبپذیری بیشتری برخوردارند.
بخش قابل توجهی از این بازگشتها، بهگفتهی گزارش، ماهیت اجباری داشته است. ۶۱ درصد از بازگشتکنندگان از پاکستان گفتهاند که تصمیم به بازگشت داوطلبانه نبوده و این رقم در میان بازگشتکنندگان از ایران به ۷۳ درصد میرسد.
کمیساریای عالی سازمان ملل هشدار داده است که چنین بازگشتهایی پیامدهای مهمی برای روند حفاظت و ادغام مجدد دارد. خانوادههایی که احساس میکنند بدون اختیار بازگشتهاند، غالباً با آمادگی اندک، منابع محدود و سطح بالاتری از آسیبپذیری وارد کشور میشوند؛ وضعیتی که میتواند پایداری بازگشت و ثبات بلندمدت آنان را با تهدید روبهرو سازد.
گزارش هم.چنین نشان میدهد که ترکیب جمعیتی بازگشتکنندگان در سالهای اخیر دگرگون شده است. در سال ۲۰۲۵ شمار خانوادهها در میان بازگشتکنندگان بهگونه چشمگیری افزایش یافته، بهویژه در میان مهاجرانی که سالهای طولانی در ایران و پاکستان اقامت داشتهاند.
بسیاری از این افراد دههها بیرون از افغانستان زندگی کردهاند و شمار قابل توجهی از کودکان و نوجوانان آنان در کشورهای میزبان متولد و بزرگ شدهاند. در نتیجه، پیوندهای اجتماعی و اقتصادی این خانوادهها با مناطق مبدأ در افغانستان ضعیف است و شبکههای حمایتی محدودی در داخل کشور دارند. این وضعیت، روند ادغام مجدد را پیچیدهتر کرده و دسترسی آنان به معیشت، خدمات عمومی، اسناد مدنی و پذیرش اجتماعی را با دشواریهای بیشتری همراه ساخته است.
بهدلیل کمبود خدمات و امکانات، روند ادغام مجدد همچنان با موانع جدی روبهرو است. یافتههای نظارت پس از بازگشت نشان میدهد که ۸۸ درصد از بازگشتکنندگان با بدهی مواجهاند، ۶۵ درصد با ناامنی غذایی دستوپنجه نرم میکنند و ۵۷ درصد برای تأمین معاش به کارهای روزمزدی وابستهاند. همچنین ۱۴ درصد درآمدی کمتر از ۱۵۰۰ افغانی دارند و ۴۵ درصد کودکان از آموزش محروم ماندهاند. این وضعیت در کنار محدودیتهای مداوم حقوق بشری و خطراتی چون بازداشتهای خودسرانه و ارعاب، بر شکنندگی شرایط بازگشت افزوده است.
بر بنیاد آمار منتشرشده، شش درصد از بازگشتکنندگان اعلام کردهاند که قصد ترک محل فعلی اقامت خود را دارند. افزون بر آن، ۱۱ درصد از بازگشتکنندگان از پاکستان گزارش دادهاند که برخی از بستگان یا اعضای جامعهشان دوباره به پاکستان بازگشتهاند.
در مجموع، طی دو سال اخیر حدود پنج میلیون مهاجر به افغانستان بازگشتهاند و روند بازگشت از ایران و پاکستان همچنان ادامه دارد؛ روندی که با توجه به شرایط اقتصادی و اجتماعی کشور، چالشهای عمیقی را پیش روی بازگشتکنندگان و جوامع میزبان قرار داده است.